Bazen bir duyguyu yaşamamak için gösterdiğimiz çaba, o duygunun hayatımızdaki varlığını sürdürmesinin en sessiz yollarından biri olabilir.
İnsan zihninin kendisini korumak için geliştirdiği yollar her zaman kolay fark edilmez. Bazen bir konuyu düşünmemeyi seçeriz. Bazen bizi üzen bir olayın üzerinde durmamaya, hissettiklerimizi görmezden gelmeye ya da hayatımıza hiçbir şey olmamış gibi devam etmeye çalışırız. Kimi zaman da bir şeyin bizi etkilediğini kabul etmek yerine, onu önemsizleştiririz.
Bunların her biri, belirli koşullarda anlaşılabilir birer baş etme biçimidir. Çünkü bazı duygularla karşılaşmak gerçekten zordur. Üzüntü, hayal kırıklığı, öfke, suçluluk ya da kayıp hissi… İnsan çoğu zaman bunların ağırlığını taşımakta zorlanır. Dolayısıyla zihnin dikkati başka yöne çevirmesi, konuyu kapatması veya duygusal teması azaltması kısa vadede bir rahatlama sağlayabilir.
Ancak burada üzerinde düşünmeye değer bir ayrım var: Bir duyguyla temasımızı kesmek ile o duygunun psikolojik etkisinin sona ermesi aynı şey değildir.
Bazen kaçındığımız şey olay değil, onun bizde uyandırdığı duygudur.
Bir konuşmanın ardından kırılmış olabiliriz. Fakat kırıldığımızı kabul etmek yerine karşı tarafın davranışını önemsizleştiririz. Bir ilişkinin sona ermesi bizi derinden etkilemiş olabilir. Ancak üzülmek yerine kendimizi sürekli meşgul ederiz. Bir hayal kırıklığı yaşamışızdır; fakat bunun üzerinde durmamak için kendimize güçlü olmamız gerektiğini hatırlatırız.
Dışarıdan bakıldığında hayat devam ediyor gibidir. Günlük sorumluluklar yerine getirilir, insanlar ile görüşülür, işler yapılır. Hatta kişi kendisini gerçekten iyi hissediyor da olabilir.
Ne var ki bazen kaçınılan duygular, doğrudan değil dolaylı biçimlerde kendilerini göstermeye devam eder. Benzer durumlarda tekrar eden huzursuzluklar, bazı konuşmalardan uzak durma ihtiyacı, açıklamakta zorlandığımız hassasiyetler ya da zihnimizin dönüp dolaşıp aynı noktaya gelmesi…
Bunlar her zaman bastırılmış bir duygunun işareti değildir. Ancak kişinin yaşantısıyla kurduğu ilişkinin, göründüğünden daha karmaşık olabileceğini düşündürür.
Duygusal kaçınma neden bu kadar rahatlatıcıdır?
Psikolojide deneyimsel kaçınma (experiential avoidance), kişinin istemediği düşünce, duygu, anı veya bedensel duyumlarla temasını azaltmaya ya da bunları kontrol etmeye yönelik çabalarını ifade eder.
Bu çabalar bazen oldukça görünürdür: Bir ortamdan uzaklaşmak, belirli bir kişiyle karşılaşmamak veya rahatsız edici bir konuşmayı ertelemek gibi.
Bazen de çok daha sessizdir: Bir düşünce geldiğinde hemen başka bir şeyle ilgilenmek, üzüntüyü fark eder etmez zihinsel olarak konuyu değiştirmek, yaşananları sürekli mantıklı açıklamalarla etkisizleştirmeye çalışmak gibi.
Bu davranışların ortak noktası, rahatsız edici içsel yaşantıyla kurulan teması azaltmalarıdır.
Üstelik çoğu zaman işe yararlar. Kaçındığımız bir durumdan uzaklaştığımızda kaygımız azalabilir. Üzücü bir düşünceyi başka bir düşünceyle değiştirdiğimizde geçici bir rahatlama hissedebiliriz.
Tam da bu nedenle kaçınma davranışları pekişebilir. Zihin, rahatsızlığın azalmasını bir tür başarı olarak öğrenir. Fakat zaman içerisinde rahatlamanın bedeli, kişinin bazı duygu ve yaşantılara giderek toleransının düşmesi olabilir.
Böylece başlangıçta bizi koruyan bir yöntem, zaman içinde zorlayıcı duygulardan, hayatın gerçekliğinden, kaçan bir hale dönüşmemize yol açabilir.
Aslında bir şeyin üzerinde durmamak, onun üstesinden gelmiş olmak değildir.
Bir olayı artık konuşmuyor olmak, onunla ilgili duygularımızın değiştiğini göstermez. Bir kişiyi düşünmemeye çalışmak, o kişinin zihnimizdeki yerinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Yaşananları mantıklı bir çerçeveye oturtabilmek de her zaman duygusal olarak işleyebildiğimiz anlamına gelmez. Bazen bir deneyimi zihinsel olarak açıklayabilir, hatta neden yaşandığını anlayabiliriz. Fakat onun bizde bıraktığı duygusal iz ile ilişkimiz henüz değişmemiş olabilir.
Çünkü anlamak ve hissetmek farklı psikolojik süreçlerdir.
Bir yaşantıyı geride bırakmak, onu hiç hatırlamamak ya da artık hiçbir şey hissetmemek anlamına gelmek zorunda değildir. Bazen geride bırakmak, o yaşantının varlığını inkâr etmeden onunla kurduğumuz ilişkinin değişmesidir.
Peki, duygularla temas etmek ne anlama gelir?
Bu, her yaşantıyı tekrar tekrar düşünmek, geçmişin içinde kaybolmak veya her duyguyu sonuna kadar analiz etmek değildir. Duygularla temas etmek, onları hemen ortadan kaldırılması gereken bir rahatsızlık olarak görmeden varlıklarını fark edebilmektir.
Üzüntünün hemen geçmesini beklemeden üzgün olduğumuzu kabul etmek; kırgınlığımızı önemsizleştirmeden tanımak; belirsizlik karşısında hissettiğimiz huzursuzluğu mutlaka bir cevaba ulaştırmaya çalışmadan fark edebilmek… Ve bu duygulala kalmak, geçirmeye çalışmadan bize eşlik etmelerine izin vermek. Bir süre misafir etmek…
Bazen psikolojik değişim, hissettiğimiz duyguların ortadan kalkmasından çok, onlarla kurduğumuz ilişkinin dönüşmesiyle ilgilidir.
Belki de bazı yaşantıların üzerimizdeki etkisini azaltan şey, onları hayatımızdan tamamen çıkarmaya çalışmak değil; artık onlardan kaçmak zorunda hissetmediğimiz bir noktaya gelebilmektir.