Bir köprüye asılan kilit, bir çeşmeye atılan bozuk para, bir ağaca bağlanan kurdele veya her yıl tekrarlanan küçük bir alışkanlık...
Hiç bilmediğiniz bir ülkeye gittiğinizi düşünün. Bir köprünün üzerinde, yüzlerce kilidin yan yana asılı olduğunu görüyorsunuz. İnsanlar buraya gelmiş, küçük bir kilit satın almış, üzerine belki kendi isimlerini, belki sevdikleri kişinin ismini yazmış ve köprüye asmış. Kimi bunu aşkının hiç bitmemesi için, kimi bir dileğinin gerçekleşmesi umuduyla, kimi de o anı hayatında özel bir yere koymak için yapmış. Peki, bir köprüye kilit asılmasının, suya para atılmasının ve buna benzer diğer davranışlarımızın psikolojik olarak nasıl bir karşılığı olabilir?
Aslında insanlık tarihi boyunca farklı kültürlerde karşımıza çıkan ritüellerin önemli bir ortak noktası var: İnsan, bazı duygularını yalnızca hissetmekle yetinmiyor; onlara bir biçim vermek, onları bir davranışla ifade etmek ve bazen de gözle görülür bir şeye dönüştürmek istiyor.
Belirsizlik karşısında küçük bir kontrol alanı yaratmak
İnsan zihni belirsizlikle baş etmekte her zaman başarılı değildir. Gelecekte ne olacağını, bir ilişkinin nasıl ilerleyeceğini, bir dileğin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini ya da hayatın karşımıza neler çıkaracağını bilemeyiz. Bu bilinmezlik ise genellikle kaygı verici olur. Ritüeller tam da bu bilinmezliğin içinde küçük, öngörülebilir ve kişinin kendi seçimiyle gerçekleştirdiği bir alan yaratabilir. Aslında bütün belirsizliğin içinde bir kontrol alanı.
Örneğin bir köprüye kilit asmak, gelecekte bir ilişkinin nasıl şekilleneceğini değiştirmez. Ancak kişi için o ilişkiye dair hislerini ifade edebileceği, bir niyet belirleyebileceği ve belirsizliğin karşısında sembolik bir eylem gerçekleştirebileceği bir an yaratır. Bunu yapınca bir miktar söz sahibi olduğumuzu ya da kontrolün bir anlığına bizde olduğunu hissedebiliriz.
Duygulara somut bir biçim kazandırmak
Bazı duyguların kelimelerle ifade edilmesi kolay değildir. Birine duyduğumuz sevgiyi, özlemi, minnettarlığı veya bir tatilin bizim için ne kadar anlamlı olduğunu anlatmakta zorlanabiliriz. Ritüellerin bu noktada sembolik bir dil işlevi olabilir.. Bir dilek tutmak, bir ağaca kurdele bağlamak, denize bir çiçek bırakmak ya da özel bir yerde bir fotoğraf çekmek... Bunların her biri, iç dünyamızda yaşadığımız bir deneyimi dış dünyada karşılığı olan bir davranışa dönüştürmeye yardımcı olur. Duygularımızı bir davranışla ilişkilendirip hatırlaması ve ifade etmesi daha kolay bir biçime dönüştürürüz. Psikolojik açıdan bu, soyut olanı somutlaştırmanın bir yoludur. Bazı insanlar için bir köprüye asılan kilit, metal bir nesneden çok daha fazlasıdır. O kilit; bir ilişkinin, bir umudun, bir yolculuğun veya unutulmasını istemedikleri bir anın sembolüne dönüşür.
Anıları sıradan zamanın dışına çıkarmak
Günlük hayatta irili ufaklı pek çok şey yaşarız. Ancak her yaşantı hafızamızda aynı düzeyde kalmaz. Ritüeller, belirli bir ana özel bir anlam yükleyerek o anın diğerlerinden ayrışmasına yardımcı olabilir. Çünkü ritüel sırasında yalnızca bir davranışı gerçekleştirmeyiz; aynı zamanda o davranışa dikkat verir, ona bir anlam atfeder ve çoğu zaman duygusal olarak da o ana katılırız.
Örneğin bir ülkeye yaptığımız seyahatte bir çeşmeye para atmak, bir köprüye kilit asmak veya her gittiğimiz şehirden kendimize küçük bir hatıra seçmek... Yıllar sonra o nesneye ya da fotoğrafa baktığımızda yalnızca bulunduğumuz yeri hatırlamayız. O günkü heyecanımızı, yanımızdaki insanı, hayatımızın o dönemini ve belki de kendimizin o zamanki hâlini yeniden hatırlarız. Böylece ritüel, bir anıyı yalnızca kaydetmekle kalmaz; onunla yeniden bağlantı kurabileceğimiz bir işarete dönüşür.
Hayatımızdaki geçişlere anlam kazandırmak
İnsan yaşamı başlangıçlar ve bitişlerle doludur. Yeni bir şehre taşınmak, evlenmek, mezun olmak, bir ilişkiyi sonlandırmak, bir yakınını kaybetmek veya yeni bir hayata başlamak... Bu geçişlerin bazıları heyecan verici, bazıları zorlayıcı, bazılarıysa aynı anda pek çok duyguyu barındırır.
Ritüeller, bu dönemleri birbirinden ayırmamıza ve yaşadığımız değişimi anlamlandırmamıza yardımcı olabilir. Bir ilişkinin ardından mektupları bir kutuya koymak, yeni bir eve taşınırken eski evin kapısını son kez kapatıp geriye bakmak ya da yeni bir yılın ilk gününde kendimize bir niyet belirlemek... Bunlar yalnızca yapılan davranışlar değildir. Aynı zamanda bir dönemin geride kaldığını ve başka bir dönemin başladığını kendimize ifade etme biçimleridir. Bazen bir değişimi zihinsel olarak bilmekle onu duygusal olarak kabullenmek arasında mesafe vardır. Ritüeller bu mesafeyi kapatmaya yardımcı olabilecek sembolik alanlar yaratabilir.
Peki, her ritüel iyi gelir mi?
Burada önemli bir ayrım yapabiliriz. Her tekrarlanan davranış psikolojik açıdan faydalı ya da iyi hissettiren türden bir ritüel değildir. Bazı ritüeller kişiye anlam, yakınlık ve duygusal rahatlama kazandırırken bazıları zamanla kaygıyı yönetmek için zorunlu hâle gelebilir. Örneğin bir insanın köprüye kilit asması, o anı özel kılmak için yaptığı özgür bir tercih olabilir. Ancak kilidi asmazsa mutlaka kötü bir şey olacağına inanması, bu davranışı gerçekleştirmediğinde yoğun kaygı yaşaması veya rahatlamak için bunu yapmak zorunda hissetmesi farklı bir psikolojik zorlanmaya işaret edebilir. Dolayısıyla ritüelleri değerlendirirken yalnızca ne yaptığımıza değil, o davranışı neden yaptığımıza ve yapamadığımızda ne hissettiğimize de bakmak gerekir. Sağlıklı bir ritüel, hayatımıza anlam katar; hayatımızı yönetmeye başlamaz.