İnsan, yaşadığı deneyimlerden yalnızca anılar edinmez; aynı zamanda bu deneyimlerle nasıl baş edeceğini de öğrenir. Nerede susacağını, kime ne kadar yaklaşacağını, hangi duygularını göstermekten kaçınacağını ya da olası bir hayal kırıklığına karşı nasıl hazırlıklı olacağını zaman içinde keşfeder.
Duygularını ifade ettiğinde anlaşılmadığını veya eleştirildiğini gören biri, zamanla hissettiklerini kendisine saklamayı tercih edebilir. İlişkilerinde sık sık hayal kırıklığı yaşayan biri, yeni insanlara karşı mesafeli durmayı öğrenebilir. Belirsizliğin kendisinde yoğun bir kaygı yarattığı bir başkası ise mümkün olduğunca her şeyi önceden planlamaya ve kontrol etmeye çalışabilir.
Bu davranışların ortaya çıkışı çoğu zaman bir ihtiyaca dayanır: Kendini korumak. Üstelik belirli koşullarda bu davranışlar gerçekten işlevseldir. Kişiyi çatışmadan, hayal kırıklığından veya yoğun duygusal zorlanmadan uzak tutar. Ancak zamanla üzerinde düşünülmesi gereken bir durum ortaya çıkar. Hayatımızdaki koşullar değişse bile, kendimizi korumak için geliştirdiğimiz davranışlar aynı biçimde devam edebilir.
Bir zamanlar ihtiyaç duyduğumuz mesafe, bugün yakın ilişkiler kurmamızı zorlaştırabilir. Geçmişte bizi eleştiriden koruyan sessizlik, artık kendimizi ifade etmemizin önünde durabilir. Kontrol sahibi hissetmemizi sağlayan planlı olma ihtiyacı zamanla belirsizliğin olduğu hiçbir duruma tahammül edemememize neden olabilir.
Farkında olmadan kendimizi korumak için geliştirdiğimiz davranışlar, hayatımızın sınırlarını belirlemeye başlayabilir.
Örneğin, geçmişte yaşadığı olumsuz deneyimler nedeniyle eleştirilmekten çekinen birini düşünelim. Başlangıçta yalnızca kendisini rahat hissetmediği ortamlarda fikir belirtmekten kaçınırken, zamanla düşüncelerini paylaşması gereken pek çok durumda geri çekilebilir. Böylece eleştirilme ihtimalinden uzak dururken kendini ifade etme fırsatlarını da sınırlandırabilir. Kişi belki de artık yalnızca eleştirilmekten değil, eleştirilebileceği herhangi bir durumda bulunmaktan da kaçınmaya başlamıştır.
*Tanıdık olanın güvenli hissettirmesi*
İnsan zihni, belirsizliğe kıyasla tanıdık olanı daha öngörülebilir bulacaktır. Bu nedenle bizi zorlayan bazı davranış örüntülerini sürdürmek, onları değiştirmekten daha kolay gelir.
Örneğin, sürekli başkalarının beklentilerini gözeten biri, kendi isteğine göre hareket ettiğinde suçluluk hissedebilir. Her şeyi kontrol etmeye alışmış biri, kontrolü biraz olsun bıraktığında huzursuzluk yaşayabilir. İlişkilerinde duygusal mesafe kurmayı öğrenmiş biri ise kendisine yakınlık gösterildiğinde beklediği rahatlığı hissetmek yerine tedirgin olabilir.
İlginç olan, bu kişilerin çoğu zaman davranışlarını değiştirmek istemeleridir. Daha özgür kararlar almak, yakın ilişkiler kurmak veya kontrol etme ihtiyacını azaltmak isteyebilirler. Fakat değişimin kendisi, alışılmış psikolojik düzenin dışına çıkmayı gerektirdiğinden başlangıçta beklenmedik bir rahatsızlık yaratabilir. Bu noktada kişinin yaşadığı huzursuzluk, her zaman yanlış bir şey yaptığı anlamına gelmez. Bazen yalnızca uzun zamandır alışık olduğu bir davranışın dışına çıkıyor olmasıyla ilgilidir.
*Peki değişmek, kendimizi korumaktan vazgeçmek midir?*
Aslında hayır. Psikolojik açıdan değişim, geçmişte geliştirdiğimiz bütün korunma biçimlerini ortadan kaldırmak anlamına gelmez. Her durumda açık olmak, her insana güvenmek veya bütün kontrol ihtiyacından vazgeçmek de değildir. Daha çok, belirli bir davranışa mecbur hissetmeden farklı seçeneklere sahip olabilmekle ilgilidir.
Örneğin, gerektiğinde mesafe koyabilmek ama yakınlıktan da kaçmamak; bir karar verirken başkalarının düşüncelerini önemsemek ama kendi tercihlerini de göz ardı etmemek; belirsizlik karşısında hazırlıklı olmak ama her şeyi kontrol etmek zorunda hissetmemek... Dün ve bugün öğrendiklerimizin toplamıyla yaşama devam edebilmek. Aslında kendi dengemizi bulmak...
Belki de burada üzerinde durulması gereken bir soru şudur: Bir davranışı bugün hâlâ gerekli olduğu için mi sürdürüyoruz, yoksa bir zamanlar ihtiyacımız sebebiyle edindiğimiz için mi?