Yazıya direkt bir örnekle başlayayım. Yakın bir ilişki kurmayı çok istiyoruzdur. Birinin bizi tanımasını, anlamasını, hayatımıza dahil olmasını... Ancak biri bize gerçekten yakınlaşmaya başladığında içimizde açıklamakta zorlandığımız bir huzursuzluk belirir.
Değişmek istiyoruzdur. Uzun zamandır bizi zorlayan bir alışkanlıktan kurtulmayı, hayatımızda yeni bir sayfa açmayı düşünürüz. Fakat değişim için somut bir adım atma ihtimali ortaya çıktığında ertelemeye başlarız.
Bir karar vermek, yeni bir işe başlamak, bir ilişkiye şans vermek ya da uzun zamandır istediğimiz bir şeyi gerçekleştirmek... Bazen bütün bunları gerçekten isterken, tam da gerçekleşme ihtimali belirdiğinde geri çekiliriz.
Bir şeyi istemek ile o şeyin beraberinde getireceği deneyimlere hazır hissetmek, psikolojik açıdan birbirinden farklı süreçlerdir. Bu durum ilk bakışta tutarsızlık gibi görünebilir. Ancak insan davranışları her zaman tek bir istek tarafından yönlendirilmez. İnsan biraz da tutarsız bir varlıktır.
Psikoloji literatüründe yaklaşma-kaçınma çatışması, kişinin aynı hedefe yönelik hem olumlu hem de olumsuz beklentiler taşımasıyla ortaya çıkan çatışmalı durumu ifade eder. Bir istek, arzulanan özellikleri nedeniyle çekici gelirken, beraberinde getirebileceği olası sonuçlar nedeniyle kaygı yaratabilir.
Örneğin yakın bir ilişki kurmak, sevgi ve aidiyet ihtiyacını karşılayabilecek bir deneyimdir. Ancak aynı ilişki, reddedilme, hayal kırıklığı yaşama veya kontrolü kaybetme ihtimallerini de beraberinde getirebilir. Böyle bir durumda kişi yalnızca yakınlık arzulamaz; aynı zamanda yakınlığın yaratabileceği kırılganlıktan da kaçınmak isteyebilir.
Benzer bir çatışma değişim süreçlerinde de görülür. Kişi hayatının değişmesini isterken, değişimin beraberinde getireceği belirsizlikten rahatsız olabilir. Bildiği düzenin kendisini mutsuz ettiğini bilse bile, yeni bir düzenin nasıl olacağını kestirememek geri çekilmesine neden olabilir.
Arzuladığımız şey neden bazen tehdit edici hâle gelir?
İnsan yalnızca hoşuna giden deneyimlere yönelmez. Aynı zamanda kendisini güvende hissettiği psikolojik düzeni korumaya da çalışır. Bu nedenle yeni bir deneyim, olumlu sonuçlar vaat etse bile bazı tanıdık inançları ve beklentileri sarsabilir.
Örneğin, kendisini yeterince değerli hissetmeyen biri sevilmeyi çok arzulayabilir. Ancak bir başkasının sevgisiyle karşılaştığında bu sevgiyi kabul etmekte zorlanabilir. Olumlu geri bildirimleri sorgulayabilir, karşısındaki kişinin niyetinden şüphe edebilir ya da ilişkinin sona ereceği ihtimaline odaklanabilir. Burada yakınlık isteği ile kişinin kendisi ve ilişkiler hakkındaki yerleşik inançları arasında bir gerilim vardır.
Şema terapi açısından bakıldığında, erken dönem yaşantılarla şekillenen bazı temel inançlar, kişinin bugünkü ilişkilerini ve beklentilerini etkileyebilir. Kişi bir yandan karşılanmamış duygusal ihtiyaçlarına ulaşmaya çalışırken diğer yandan geçmişte öğrendiği ilişki örüntülerinin etkisiyle bu yakınlığa karşı temkinli davranabilir.
Değişim İstemek ve Değişimden Korkmak
Bu çatışma yalnızca ilişkilerde değil, kişisel değişim süreçlerinde de oldukça belirgindir. Örneğin yıllardır başkalarının beklentilerine göre yaşayan biri artık kendi kararlarını vermek isteyebilir. Fakat kendi kararını verdiğinde başkalarını hayal kırıklığına uğratma ihtimaliyle karşılaşır.
Sınır koymak ister ama suçluluk hisseder. Daha bağımsız olmak ister ama alıştığı güvenceyi kaybetmekten çekinir. Yeni bir başlangıç yapmak ister ama başarısız olma ihtimalini zihninde tekrar tekrar değerlendirir. Bu noktada kişinin yaşadığı çatışma, yalnızca değişim isteğiyle ilgili değildir. Değişimin tehdit edebileceği alışılmış güvenlik duygusuyla da ilgilidir. Bazen insanın vazgeçmekte zorlandığı şey, kendisine iyi gelmeyen durumun kendisi değil, o durumun sağladığı tanıdıklık ve öngörülebilirliktir.
Bir şeyi arzulamak, o şeyin beraberinde getirebileceği bütün duygusal deneyimleri kabul etmeye hazır olduğumuz anlamına gelmez.
Yakınlık istemek, kırılgan olmaktan korkmayacağımızı; değişmek istemek, belirsizlik karşısında huzursuzluk yaşamayacağımızı; yeni bir başlangıç istemek, eski düzeni geride bırakmanın kolay olacağını garanti etmez.
İnsan çoğu zaman aynı anda birden fazla ihtiyacını karşılamaya çalışır. Bir yanıyla yeniliğe yönelirken diğer yanıyla güvenliğini korumak ister. Bir yanıyla yakınlık ararken diğer yanıyla incinme ihtimalini azaltmaya çalışır.
Bu nedenle davranışlarımızı yalnızca ne istediğimize bakarak anlamak her zaman yeterli olmayabilir. Bazen bir davranışın arkasında, birbiriyle çatışan iki farklı beklenti bulunur.
Bazı durumlarda ne istediğimizi gayet iyi biliriz. Ancak o isteğin gerçekleşmesiyle hayatımızda nelerin değişeceğini, hangi duygularla karşılaşacağımızı ve hangi alışılmış dayanaklarımızdan uzaklaşacağımızı henüz tam olarak fark etmemiş olabiliriz.
Bir şeye yaklaşmak, beraberinde bazı riskleri de kabul etmeyi gerektirebilir. Üstelik bu riskler her zaman dış dünyayla ilgili değildir; kendimizle ilgili bildiğimiz bazı şeylerin değişmesi de bunlardan biridir. Belki de insanın iç dünyasındaki en ilginç çatışmalardan biri budur: Bir yanımız bir şeylerin değişmesini isterken, diğer yanımız değişmeden kalabilmek için çaba gösterir.