Kaygılandığımızda, bir şeyi çok istediğimizde, kendimizi güvende hissettiğimizde veya stres altında kaldığımızda bedenimizde de bir şeyler değişir. Bir haber aldığımızda kalbimizin hızlanması, uzun zamandır istediğimiz bir şeyi gerçekleştirmek üzereyken heyecanlanmamız ya da yoğun stres altında düşüncelerimizi toparlamakta zorlanmamız... Bunlar yalnızca psikolojik deneyimler değildir. Her birinin arka planında sinir sisteminin, beynin ve hormonların birlikte yürüttüğü epey karmaşık süreçler var.
İnsan psikolojisini anlamaya çalışırken çoğu zaman düşüncelerimize, geçmiş yaşantılarımıza ve davranışlarımıza odaklanırız. Halbuki bunların yanında, bedenimizde gerçekleşen biyolojik süreçler de duygusal deneyimlerimizin önemli bir parçası. Beyin hücreleri arasında iletişimi sağlayan nörotransmitterler ve kan dolaşımı aracılığıyla farklı organları etkileyen hormonlar, ruh hâlimizden motivasyonumuza, stres tepkimizden uyku düzenimize kadar pek çok süreç üzerinde önemli bir etkiye sahip. Bunlardan bazılarına ve işlevlerine aşağıda yer vereceğim.
Kortizol
Kortizol, böbreküstü bezlerinden salgılanan ve özellikle stresle ilişkilendirilen bir hormondur ama sadece stresli olduğumuz anlarda ortaya çıkmaz. Aslında günlük ritmimizin önemli bir parçasıdır. Sabah saatlerinde genellikle daha yüksek düzeydedir ve gün içinde değişen bir ritmi vardır. Enerji metabolizmasının düzenlenmesine, kan şekeri dengesine ve vücudun çeşitli stres faktörlerine uyum sağlamasına yardımcı olur.
Örneğin önemli bir görüşme öncesinde, belirsiz bir durumla karşılaştığımızda veya kendimizi tehdit altında hissettiğimizde vücudumuzun hazırlık sürecinin bir parçası olarak kortizol düzeylerinde değişiklikler meydana gelebilir. Kısa sürede uyum sağlamamız açısından işlevseldir ancak uzun süre devam eden stres bu sistemin çalışmasını zorlaştırabilir ve uyku, bağışıklık, metabolizma ve bilişsel işlevler üzerinde olumsuz etkiler doğurabilir. Kortizol gün içinde doğal olarak değişir; uyku, sağlık durumu, ilaçlar vb. pek çok etken bu değerleri etkileyebilir.
Dopamin
Dopamin, beynin ödül, motivasyon, öğrenme ve hareket süreçlerinde rol oynayan önemli bir nörotransmitterdir. Popüler psikolojide sıklıkla "mutluluk hormonu" olarak tanımlanır. Ancak bu ifade dopaminin işlevini oldukça sınırlar.
Dopamin yalnızca bir şeyden haz aldığımızda salgılanan bir kimyasal değildir. Bir ödülü beklerken, bir hedefe ulaşmak için çaba gösterirken veya daha önce ödülle ilişkilendirilmiş bir uyaranla karşılaştığımızda da dopaminerjik sistemler etkin hale gelir. Örneğin uzun zamandır gitmek istediğimiz tiyatroya bilet bulduğumuzu düşünelim. Henüz o tiyatro biletini satın almamış olsak bile ona ulaşma ihtimali bizi heyecanlandırır. Dopamin sistemi, bu tür ödül beklentisi ve motivasyon süreçlerinde rol oynar.
Öğrenme açısından da önemli bir işlevi vardır. Yeni bir yemek tarifi denediğinizi düşünün. Malzemeleri belirli bir sırayla eklediğinizde yemek beklediğinizden daha lezzetli oluyor. Beyniniz, bu güzel yemeği yani ödülü hazırlama sürecindeki bazı davranışlarla ilişkilendiriyor. Böylece sonraki denemenizde aynı yöntemi kullanma olasılığınız artıyor. Bu nedenle dopamini yalnızca hazla değil, aynı zamanda beklenti, çaba, motivasyon ve öğrenmeyle birlikte düşünebiliriz. Tabi Dopamin öğrenmeyi tek başına gerçekleştirmez. Öğrenme; bellek, dikkat, sinaptik plastisite ve farklı nörotransmitter sistemlerinin birlikte çalıştığı bir süreçtir. Dopamin özellikle de ödülle ilişkili öğrenmenin temel unsurlarından diyebiliriz.
Serotonin
Serotonin, duygu durumuyla en sık ilişkilendirilen nörotransmitterlerden biridir. Bununla birlikte etkileri yalnızca duygularımızla sınırlı değildir. Uyku, iştah, ağrı algısı, bellek, stres yanıtı ve başka fizyolojik süreçlerde rol oynar.
Depresyon ve serotonin arasındaki ilişki ise sıkça yanlış anlaşılır. Depresyonu yalnızca beyindeki serotonin miktarının azalmasıyla açıklamak aslında yeterli değildir. Depresyon; genetik yatkınlık, yaşam deneyimleri, stres sistemleri, sinir ağları ve biyolojik süreçlerin bir arada rol oynadığı çok faktörlü bir süreçtir.
Serotonin sistemini etkileyen antidepresan ilaçların kullanılması da depresyonun basitçe bir serotonin eksikliği olduğu anlamına gelmez. Bir başka deyişle: Serotonin ruh hâlimizin tek belirleyicisi değildir; duygusal ve bedensel düzenleme sisteminin parçalarından biridir.
Oksitosin
Oksitosin, özellikle sosyal bağlanma, ebeveynlik olma ve doğum süreciyle ilişkilendirilen bir nöropeptittir. Halk arasında sıklıkla "sevgi hormonu" olarak anılır. Fiziksel temas, sosyal etkileşim ve yakın ilişkiler bağlamında oksitosinin rolününü anlamak için pek çok araştırma yapılmaktadır.
Yine oksitosini yalnızca sevgi, güven ve yakınlıkla ilişkilendirmek doğru değildir. Etkileri kişinin bulunduğu sosyal ortama, geçmiş deneyimlerine ve bireysel özelliklerine göre değişebilir. Örneğin güvenli ve olumlu algılanan bir sosyal ortamda yakınlık ve sosyal bağlanmayla ilişkili süreçleri destekleyebilir. Ancak sosyal ortamın tehdit edici veya güvensiz algılandığı durumlarda sistem farklı şekilde çalışabilir. Aslında oksitosin, insanları otomatik olarak birbirine bağlayan bir kimyasal değildir. Ona eşlik eden bir çok süreçle birlikte; sosyal ilişkiler, bağlanma ve yakınlık gibi konular üzerinde çalışır.
Adrenalin
Adrenalin, özellikle ani stres durumlarında önemli rol oynayan bir hormondur. Bir tehlikeyle karşılaştığımızda veya yoğun bir heyecan yaşadığımızda sempatik sinir sistemi etkinleşir. Adrenalin ve noradrenalin gibi kimyasal habercilerin etkisiyle kalp atışımız hızlanır, solunumumuz değişir ve kaslarımıza giden kan akışı artar. Bu yanıt, organizmanın tehlikeye karşı hazırlanmasını sağlayan savaş ya da kaç tepkisinin önemli bir parçasıdır.
Örneğin aniden üzerimize doğru gelen bir araç gördüğümüzde, bilinçli olarak uzun uzun düşünmeden geri çekilebiliriz. Kalbimizin hızlanması, kaslarımızın gerilmesi ve dikkatin tehlikeye yönelmesi bu hızlı hazırlık sürecinin parçalarıdır. Burada önemli olan, bedenimizin her zaman gerçek bir fiziksel tehlikeye tepki vermemesidir. Bazen topluluk önünde konuşmak, önemli bir sınava girmek veya tehdit edici olarak yorumladığımız bir sosyal durumla karşılaşmak da benzer fizyolojik tepkileri harekete geçirebilir.
Peki bütün bunlar psikolojimizi anlamak açısından neden önemli?
Bir insanın kaygısını, motivasyonunu veya ruh hâlini yalnızca tek bir kimyasalın düzeyiyle açıklamak mümkün değildir. Duygularımızı yalnızca zihinsel süreçler üzerinden değerlendirdiğimizde, yaşadığımız deneyimin önemli bir bölümünü gözden kaçırabiliriz.
Kaygılandığımızda kalbimizin hızlanması, stres altındayken uyku düzenimizin bozulması, yoğun duygusal dönemlerde iştahımızın değişmesi veya motivasyonumuzun azalması; psikolojik ve biyolojik süreçlerin birbirleriyle nasıl etkileştiğini gösteren örneklerdir. Bedenimiz, yaşadığımız deneyimlerin dışında duran ayrı bir yapı değildir. Duygularımızı yaşarken, düşünürken ve çevremizi değerlendirirken biyolojik sistemlerimiz de bu sürecin içindedir.
İnsan psikolojisinin en ilgi çekici taraflarından biri, görünürde yalnızca bir duygu olarak deneyimlediğimiz şeyin arka planında ne kadar karmaşık bir biyolojik sistemin bulunmasıdır.